Barnsteen

berlijn_kraamBarnsteen is een geweldig materiaal dat al sinds de oudheid wordt gebruikt. Ook bij de Vikingen was barnsteen heel gewild en werd veel gebruikt voor sieraden. Bij onze levende geschiedenis activiteiten komen we dan ook regelmatig barnsteen tegen. Ondanks dat vele mensen dit mineraal wel kennen, weten veel mensen niet precies wat barnsteen is en hoe makkelijk het te bewerken is.
Het woord barnsteen is afgeleid van het Nedersaksische woord börnen dat branden betekent. Barnsteen is dan ook brandbaar en bij het brandden van barnsteen kun je het orspronkelijke materiaal, hars van een denneboom, zelfs ruiken. In het Engels heet barnsteen Amber. Dit lijdt soms tot verwarring omdat in het Nederlands de naam amber gebruikt wordt voor een substantie uit de darmen van de potvis. Dit potvisamber wordt gebruikt in sommige parfums.
Het Griekse woord voor barnsteen is elektron waarvan we het woord elektriciteit hebben afgeleid. Barnsteen kan heel makkelijk door te wrijven met een dierlijke vacht statisch geladen worden.


oranje
Versteende dennenhars

Barnsteen is net als bloedkoraal en parels een (half)edelsteen van organische oorsprong. Barnsteen is versteende dennenhars, dat 30-50 miljoen jaar oud is. Zodra een denneboom beschadigd raakt, stroomt er hars uit, dat de boom beschermt tegen insecten en schimmels. In vroegere tijden zijn door de bomen in b.v. het Oostzeegebied grote hoeveelheden hars geproduceerd. Na de ijstijd is het barnsteen uit de grond gespoeld en in zee terecht gekomen. Jongere, niet gefossiliseerde barnsteen heet ‘kopal’. Het voelt vettig aan. O.a. in sommige delen van Afrika wordt veel kopal gevonden en geexporteerd.


Geel barnsteen
Vindplaatsen

De meeste barnsteen komt uit het Oostzeegebied. Zo is b.v. het Poolse Gdansk bekend om zijn barnsteen maar in het Samland in het Russische Kaliningrad wordt 90% van de wereldproductie gevonden. Maar je kunt ook dichterbij barnsteen vinden zoals in Denemarken maar ook op de Nederlandse waddeneilanden spoelt in de winter na een westerstorm regelmatig barnsteen aan op de Noordzee stranden. In o.a. Syrië, Libanon, Thailand, Vietnam, Canada, de VS, Duitsland en de Dominicaanse Republiek worden kleine hoeveelheden barnsteen gevonden.


Gekleurdesnoeren
Kleuren

Barnsteen is warmgeel tot donkerrood van kleur. De donker rode kleur wordt door de meeste mensen het mooist geworden en wordt daardoor veel gebruikt in sieraden. Doorzichtige barnsteen wordt door de meeste mensen het mooist gevonden en is daarom kostbaarder dan gele barnsteen maar er bestaan ook blauwe en groene varianten. De kleurvariatie ontstaan door verschillende vervuilingen in her barnsteen. Blauwe barnsteen wordt alleen gevonden in de Dominicaanse Republiek.


insect
Insekten

Het feit dat veel insecten in barnsteen worden aangetroffen ontging ook de Romeinen niet. Zij verklaarden dit (correct) door aan te nemen dat barnsteen vloeibaar was toen het de insecten bedekte. Derhalve noemden zij de steen succinum ofwel gum-steen. Door de ouderdom verdwijnen de kleuren van het insect en wordt het zwart. In tegenstelling tot wat in de film Jurassic Park wordt gesuggereerd, is het niet mogelijk om DNA van dieren zoals dinosauriërs uit door fossiele insecten opgezogen bloed te halen.


Collectie Drents Museum
Prehistorie

Al in de prehistorie was barnsteen zeer geliefd. Zelfs de rendierjagers uit de oude steentijd (ca 11000 v.Chr.) kenden het materiaal al en sindsdien is het nooit meer verdwenen. Er zijn veel kralen terug gevonden die hier bewijs voor zijn. De kralen die op deze foto en die hieronder zijn te vinden op de archeologische afdeling van het Drents Museum.  Dat het er niet mee uitziet als barnsteen komt door de erosie aan de buitenkant van de kralen.


Collectie Drents Museum
Tranen der Goden

Volgens de Griekse mythologie liet de god Helios zijn zoon Phaeton de zonnewagen besturen, maar hij kon de paarden niet in bedwang houden. De zon verschroeide de hemel en aarde en om de aarde te redden, gooide de Oppergod Zeus zijn bliksemschicht naar Phaeton. De jongen viel dood ter aarde en zijn zusters, de Heliaden wenen om hem. Hun gevallen tranen stolden en werden barnsteen.


romeins
Kostbaarder dan goud

Ook de Romeinen waren dol op barnsteen. Op het hoogtepunt van zijn populariteit was barnsteen zelfs kostbaarder dan goud. De Romeinen gebruikten het om sieraden van te maken maar ook werden er kleine beeldjes uit barnsteen gesneden zoals het beeldje op de foto hiernaast. Het is gevonden in Nijmegen, ca 2de eeuw na Chr en ongeveer 5 cm hoog.


Collectie Drents Museum
Handelsroutes

Dat het barnsteen in deze vroege perioden in onze geschiedenis al driftig en met winst werd gehandeld, is wel duidelijk. Verscheidene barnsteen routes hebben enkele eeuwen voor Christus al de vindplaatsen aan de Oostzee en Noordzee verbonden met de landen in het Middellandse Zeegebied. Dit verklaard ook hoe Deens en Duits barnsteen in de Nederlandse bodem wordt gevonden. In het kralensnoer van Exloo zitten o.a. barnstenen kralen die uit Denemarken komen.


Collectie Drents Museum
Drents Museum

Blijft wel de vraag hoe die handelsroutes precies liepen. Gingen wij daarheen? Kwamen zij hier of werd alles verspreid door een handvol rondreizende handelaren? Betrok men de barnsteen rechtstreeks uit Denemarken of leidde de handel in veel kleine stapjes uiteindelijk naar Nederland…We weten het niet. Hier nog een mooi voorbeeld uit het Drents Museum in de vorm van het snoer van Roswinkel.


Collectie Drents Museum
Prinses van Zweeloo

Een van de mooiste barnsteenvondsten die in het Drents Museum te vinden zijn, is de prinses van Zweeloo. Hier betreft het een grafvondst. De ‘rijke’ vrouw die hier in de vroege middeleeuwen werd begraven had meer dikke glazen kralen mee gekregen in het graf dan ooit eerder in Nederland waren gevonden. Maar ze droeg ook een snoer met barnstenen kralen.


Collectie Drents Musuem
108 kralen

Deze kralen, 108 stuk in totaal, zijn van prachtige donker rode barnsteen en moeten in die tijd een groot kapitaal vertegenwoordigd hebben. Vanwege de grote rijkdom van de grafgiften noemen wij deze vrouw nu de ‘prinses’ van Zweeloo, maar misschien was ze eerder een soort priesteres?


Detail geperst barnsteen
Geperst

Geperst barnsteen is gemaakt van kleine stukjes barnsteen is gemaakt van kleine stukjes barnsteen, die onder hoge persdruk zijn samengesmolten. het is dus wel echt barnsteen maar niet door de natuur gemaakt. Vaak wordt het “originele barnsteen” genoemd in plaats van “echte barnsteen”. Onder hoge druk worden de stukjes barnsteen in een vorm geperst. Door de hoge druk ontstaat warmte waardoor de stukjes aan elkaar smelten. het is een goedkope manier om onverkoopbare stukjes barnsteen toch te gebruiken.


Geperst Barnsteen
Schubben

Door de warmte die onder de hoge druk wordt geproduceerd worden de microscopisch kleine luchtbelletjes verwijderd en wordt het barnsteen helder. Hoe hoger de temperatuur, hoe donkerder het resultaat. Geperst barnsteen is vaak te herkennen aan de ‘schilfers’ die er in zitten zoals op de foto’s goed te zien is. Dit geperste barnsteen wordt veel gebruikt in sieraden.


sierraden
Sieraden

Dit geperste barnsteen wordt veel gebruikt in sieraden. Vaak geven de schubben een mooi effect door de aanwezigheid van de schubben. In elk geval pik je het geperste barnsteen er zo uit. Maar in de renaissance werd het ook gebruikt voor vazen, schalen of als versiering van meubels.


Barnsteen boor
Bewerken

Hardheid van stenen wordt gemeten in de schaal van Mohs. De hardste steen ter wereld, de diamant scoort een 10 op deze schaal terwijl een amethist en andere kwartsvarianten een 7 scoren. De hardheid van barnsteen is maar 2 tot 2,5. Barnsteen is dus een zachte steen en hierdoor makkelijk te bewerken. Het is dan ook makkelijk te doorboren. Tijdens levende geschiedenis evenementen laten we soms zien hoe men in vroegere tijden met een zeer eenvoudige boor gaatjes kon maken in een stukje barnsteen, om zo een kraal te maken. Onderaan deze pagina staat een filmpje over het werken met zo’n boor.


Snijden met eentouwtje
Snijden met een touwtje

Zelfs met een stukje henneptouw kun je barnsteen bewerken? De wrijving met het touwtje, zorgt dat je de barnsteen kunt ‘doorsnijden’. Verder naar beneden staat een kort filmpje over het bewerken van barnsteen met een stuk henneptouw.


Tabak
Tabak

Gebedskralen, knopen, sieraden, beeldjes, schalen, bakjes…Door de eeuwen heen is barnsteen voor veel verschillende doeleinden gebruikt. Ook in de tabaksindustrie had barnsteen een belangrijke plaats. Omdat het geen warmte geleidt, was het erg geschikt om mondstukken van te maken. ook zou het de smaak van de tabak niet beïnvloeden. Ook wordt door sommigen een conserverende werking toegeschreven aan barnsteen.


Bijna witEcht of Nep

                • Gewicht: barnsteen is licht genoeg om in zeewater te kunnen drijven. Dus: los 160 gr. zout op in 1 lt. water. Barnsteen blijft drijven. Los 60 gram zout op in 1 liter water. Het barnsteen blijft niet drijven.
                • Warm: Stenen lijken altijd kouder dan barnsteen. Barnsteen is een goede isolator. Daarom voelt een halsketting van barnsteen lekker warm aan uw nek
                • De vuurtest: Barnsteen brandt met een rode, walmende vlam en ruikt dan naar hars. Nep-barnsteen ruikt afschuwlijk wanneer je het aansteekt.
                • Zacht: Met een zakmes kun je kerfjes in het barnsteen maken, terwijl er dan schilfertjes afspringen. Dat is wat barnsteen onderscheidt van plastic. Van plastic kun je lange repen afsnijden.


Detail van snoer Exloo
Volgens de mineralenleer:

Barnsteen is een warme, zonnige steen die levensvreugde in je leven brengt, hij geeft licht en warmte aan ons gemoed en een frisse en vrolijke uitstraling. Doordat barnsteen ons de boodschap overbrengt dat het leven in wezen vol zon en warmte is, neemt hij onze angsten, die de verwerkelijking van onze persoonlijkheid en doelen in de weg staan, weg en opent ons voor innerlijke bewustwording. Barnsteen stimuleert het denkproces en versterkt onze intuïtieve vermogens, schenkt inzicht en verlicht de geest. De steen wordt ook gebruikt voor het verdiepen van meditaties en het bevorderen van het innerlijk gezichtsvermogen. Te gebruiken bij: angst, problemen, fobie, depressie, vermoeidheid, zelfvertrouwen, reuma.

Volg het bord Amber van DenBlauwen op Pinterest.