Veenlijken in Scandinavië

Ook in Scandinavië is eeuwen lang turf gestoken, het wordt nog steeds wel gedaan zij het op kleine schaal. Hierbij zijn de nodige veenlijken gevonden, met name in Denemarken zijn meerdere lichamen in het veen gevonden. Net als in Nederland zijn er van de vroegste vondsten geen resten bewaard gebleven. Een van deze vroege vondsten werd gedaan in Odense op 4 juni 1773. Een melding hiervan werd gedaan in een plaatselijke krant en deze wordt o.a. genoemd in het boek van Glob. Het ging om een manlijk lichaam dat met de armen kruiselings op de rug werd gevonden, alsof het met de handen achter de rug gebonden was geweest. Het lichaam was naakt behalve een muts van schapenvacht waaronder kort rossig haar te voorschijn kwam. Hij droeg een baard en was helemaal gaaf behalve onder de keel, die waarschijnlijk was doorgesneden. Waarschijnlijk kwam dit lichaam uit de ijzertijd maar wat er mee gebeurd is, is niet bekend. Waarschijnlijk is het na de vondst begraven op een plaatselijk kerkhof, zoals meestal met dit soort lichaam werd gedaan.

Ook in 1797 werd er in Zuidwest Jutland een soortgelijk lichaam gevonden, samen met twee mantels, de onderste met de haren naar binnen en de bovenste met de haren naar buiten gedragen. Ook droeg deze man een schoen en werd gevonden met drie takken van een hazelaar naast het lichaam. Ook dit lichaam is samen met de takken begraven op het plaatselijke kerkhof. Pas in 1886, als er in 1 jaar tijd, 3 lichamen werden gevonden, werden voorwerpen naar het nationaal museum opgestuurd om te bewaren, voordat de lichaam begraven werden.

De meer recentere vondsten zoals de man van Tollund zijn bewaard gebleven en vaak in betere staat dan de Nederlandse vondsten. Dit komt o.a. omdat deze lichaam werden gevonden in een tijd dat er al veel meer bekend was over veenlijken en hoe ze geconserveerd konden worden. Zo werd de beroemde man van Tollung pas in 1950 ontdekt!

De man van Tollund

De man van Tollund

Hij was tot gisteren in zijn turfbed veilig,
toen leverde het veen hem uit voor geld.
Was hij een schurk, was hij een held, of was hij heilig?
Een knooptouw heeft de wervelstam geveld,
maar 't koord viel na twee duizend jaren los,
de nek is nu van leer, de wangen werden kurk.
Hij ziet er opgehangen uit uit maar o, hoe trots!
Men hing hem en men wierp hem in 't moeras,
de man van Tollund, en wij raden wie hij was:
wellicht wat heilig en heldhaftig en een schurk.

J.B. Charles, 1957

De Man van Tollund wordt beschouwd als het mooiste veenlijk van Europa. Het was de familie Højgaard die in mei 1950 bij het turfsteken in het Tollund fen vlakbij de stad Silkeborg het lichaam vond.

Onderzoek stelde vast dat het lichaam 2300-2400 oud was.
Hij moet zo ongeveer in 350 v.Chr. om het leven is gekomen. Hij was toen ongeveer 20-40 jaar oud. Hij werd opgehangen of met een touw gewurgd. Vreemd is echter dat er geen afdrukken zijn gevonden van het touw dat hij om zijn nek had en dat zijn tongbeen niet gebroken is.

De man had een ring in zijn neus, dat zou kunnen wijzen op een offer aan de goden. Hij was op zijn zij en met zijn benen opgetrokken in de veen grond begraven.

Deze man droeg alleen een hoofddeksel en een riem. In zijn darmen konden ze zien dat zijn laatste maaltijd gerstegruwel was, een soort soep van allerlei zaden, sommige van zeldzame planten. Was dit vanwege de speciale gelegenheid van een offering?

Helaas heeft men in het verleden besloten om niet het hele lichaam te conserveren. eigenlijk is alleen het hoofd van de man authentiek, het lichaam is niet bewaard gebleven en nagemaakt.
De Man van Tollund ligt in het Museum Silkeborg. Een replica van dit veenlijk is te zien in het museum Ellert en Brammert in Drenthe.

Video (Deens) over de Tollund man

De vrouw van Elling

De vrouw van Elling werd gevonden in 1938 ten westen van Silkeborg.
Twaalf jaar later werd slechts 80 meter verderop de Tollund man gevonden.
De vinder Jens Zakariasson dacht eerst dat hij het lichaam van een verdronken dier had ontdekt.

Net als de Tollund Man is de vrouw van Elling opgehangen, waarschijnlijk rond het jaar 280 voor Christus waardoor ze dus ook een tijdgenote van de Tollund man is. Misschien hebben ze elkaar bij leven wel gekend!

Waar ze in het boek van Glob nog een man wordt genoemd, is het waarschijnlijk een vrouw, mede gezien haar haardracht. Ze had haar 90 centimeter lange haar in een ingewikkelde vlecht die vervolgens achter in haar nek was geknoopt.
Op de jonge leeftijd van ongeveer 25 jaar leed ze al aan osteoporosis.
Gehuld in een schaapsleren cape en een leren mantel van koeienleer om haar benen en heupen heen geknoopt, is zij in het veen geplaatst.

Ook dit lichaam is te zien in het Museum Silkeborg, tenzame met het lichaam van de Tollund man.

Korte video (Deens) over Ellingvrouw

De man van Grauballe

In 1952 werd vlakbij Grauballe het lijk van een man gevonden.
Men dacht dat hij een dronken turfsteker was die in 1887 in het veen gevallen was. We weten nu dat De man van Grauballe tussen het jaar 1540 en 1740 stierf. Dit maakt hem een van de jongste veenlijken.

Na dat het lijk uit het veen werd gehaald, werd het behandeld om te voorkomen dat het ging rotten. Het werd in een sterke oplossing van eikenschors gelegd en 18 maanden lang langzaam gelooid. De Grauballe man is ongelofelijke goed bewaard gebleven en de meeste van zijn inwendige organen zijn ook nog aanwezig.
Zelfs zijn vingerafdrukken konden bestudeerd worden.
Hij stierf door een gewelddadige dood en had vele verwondingen, onder andere een afgesneden keel en een gebroken linker been. Hij moet toen tussen de 30 en 40 jaar oud zijn geweest. De inhoud van zijn maag werd onderzocht en zijn laatste maaltijd was een soort groentesoep met gerst en een soort muesli gemaakt van meer dan 60 verschillende zaden van planten.

De Man van Grauballe is te zien in het Moesgård Museum in Arhus.

Het meisje van Bredmose/Arden

Dit veenlijk zou onder sprangliefhebbers bekend moeten zijn, maar vreemd genoeg is dat niet zo. We kennen haar muts, niet het veenlijk. 'De muts van Bredmose' wordt hij doorgaans genoemd (Bredmose, ligt in Storarden, zuid Himmerland). Een ander mutsje is gevonden bij Borkum Eshoj, ook in Denemarken. Beide mutsen zijn gedateerd rond 1400 B.C.

Er zijn ook restanten van haar kleding gevonden zoals resten van een wollen kleed, een fijner geweven lang kledingstuk en een resten van een hoofddoek of sjaal. Mischien is ze gekleed in het veen gepplaatst maar het kan ook zijn dat ze naakt was en de kleding onder en over haar heen lag.
Ze moet ongeveer 20 tot 25 jaar zijn geweest stoen ze stierf maar ook hier is niet duidelijk hoe ze is gestorven.

Het lichaam wordt bewaard in het National museet in Kopenhagen.

Glob heeft het in zijn boek echter over het meisje van Arden! (p 73-76) Ze werd gevonden in juni 1949 door turfstekers in het Bredveen. Zij vertelden dat ze het lichaam opgevouwen in het veen hadden gevonden. Na de vondst heeft het even geduurd voor ze bij experts terecht kwam. Zo heeft ze eerst in een schuur gelegen. Later onderzoek in het Nationaal Museum wees uit dat ze op haar rechterzij had gelegen met de benen tegen het lichaam opgetrokken en de handen op de schouders.
De eerste foto laat de achterkant van het hoofd van het meisje zien. Ze droeg haar donker blonde haar in opgerolde vlechten. Hieroverheen droeg ze de sprangmuts.

Als je meer wilt weten over deze sprangmutsen kun je altijd een kijkje nemen bij Blue's sprangwerk. Ze heeft meerdere mutsen gemaakt waarvan verslag op de sprangmutsenpagina.

De vrouw van Huldremose

De vrouw van Huldremose (ook bekend als de Huldre Fen vrouw) werd in 1879 in de Huldre Fen bij Ramten in Djursland gevonden door een turfsteker.
Deze vrouw stierf waarschijnlijk in de tweede eeuw voor Christus.
Meestal zijn veenlijken naakt, maar deze vrouw had haar kleren nog aan.
Ze droeg een geruite wollen rok, een geruite wollen sjaal en twee huiden capes. De rok werd vastgemaakt met een dun leren bandje.
De sjaal was om haar nek gewikkeld en vastgemaakt met een stukje vogelbot.
Haar buitenste cape was gemaakt van donkere schapenhuiden met een kraag van licht gekleurde schapenhuid.
Zoals ook bij andere mantels was deze met de haren naar buiten gekeerd terwijl de tweede onderste mantel met de haren naar binnen. De onderste cape was gemaakt van 11 kleine donkere lamsvelletjes en wel 22 keer hersteld!

Onder een herstelwerkje werd een stukje blaas gevonden dat in de mantel verstopt zat. Hierin zaten een mooie benen kam, een leren koordje en een dun haarbandje.

Behalve haar huid, haar en kleding is ook de inhoud van haar maag bewaard gebleven. Deze bestond uit grof gemalen rogge vermengd met zaden van de spurrie. Ook werden er wat dieren haren en resten van dierlijk weefsel gevonden. Waarschijnlijk heeft ze dus ook vlees gegeten.
Deze vrouw haar arm is afgehakt maar of dit voor haar dood gebeurde en ze is overleden aan het bloedverlies of dat de wond later in het veen is ontstaan, is niet duidelijk.

Haar recherbeen was ooit gebroken geweest maar was ook weer geheeld. Haar haar was vastgemaakt met een wollen touw dat ook meerdere keren om haar nek gewikkeld was. Toch zijn er geen duidelijke tekenen van verwurging. Hoe ze precies is gestorven is dus onbekend.
Ze was ouder dan 40 toen ze stierf, wat voor een vrouw uit de ijzertijd een behoorlijke leeftijd moet zijn geweest. Margaretha Hald heeft een prachtige reconstuctie gemaakt van de kleding van deze vrouw.
Het lichaam wordt tentoongesteld in het National museet in Kopenhagen.

Video over de vrouw van Huldremose

Kleding reconstuctie, links de kleding van Huldremose, de rechter jurk werd later gevonden, vlakbij de eerste vindplaats.

De benen kam van de vrouw van Huldremose.

De man van Borremose

De man van Borremose werd in 1946 ontdekt en was de eerste van drie lichamen die in dit veen gevonden werden. Een plaatselijk bericht meldde dat het lichaam was gevonden op een zondagochtend en dat hier eerst werd gedacht aan een recenter slachtoffer van moord.

Onderzoek in het National Museum in Kopenhagen onthulde dat de man slechts 1,55 meter lang was geweest en in een zittende positie in het veen was geplaatst, met de benen gebogen. Door het gewicht van het veen was hij helemaal samen gevouwen. Hij leefde ongeveer 600 jaar voor Chr.
Zijn lichaam was goed bewaard en liet de nodige schade zien. Zo was de man opgehangen (het touw zat nog steeds om zijn nek) en zijn schedel verbrijzeld. Ook was zijn rechter dijbeen gebroken. Ook deze man was naakt maar had wel 2 mantels meegekregen in het veen, die aan zijn voeten waren geplaatst.

Het lichaam wordt bewaard in het National museet in Kopenhagen, maar is niet te zien voor het publiek.

Een jaar later werd er nog een manlijk veenlijk gevonden bij Borremose. Na de opgraving bleek deze man te hebben gelegen op een laagje vlokken berkenbast. Ook was er in het veen om het lichaam heen veel heide neegelegd? Ook werden er vier stokken gevonden die midden op het lichaam waren geplaatst, misschien om het in het veen vast te zetten. Naast deze takken werd een deel van een bovenarm gevonden en een delen van een baby. Van deze 2e man van Borremose zoek ik nog fotomateriaal.

De vrouw van Borremose

De vrouw van Borremose werd gevonden in Denemarken in 1948 en was het derde veenlijk dat in drie jaar tijd werd gevonden in het Borreveen.

Glob schreeft over haar "De vrouw lag met het gezicht naar beneden en was bedekt met een grote wollen deken, die door middel van een leren riempje als rok gedragen kon worden. Haar hoofd lag in oostelijke richting met de rechter gebogen tegen het gezicht. De linker arm lag onder het linker been dat omhoog gebogen onder haar lag. Net als de man van Borremose was ze ruw behandeld voordat ze in het veen terecht kwam.
De achterkant van het hoofd was gescalpeerd en haar gezicht verbrijzeld."

Latere wetenschappelijke studies hebben echter vastgesteld dat de schade aan haar gezicht na haar dood moet zijn ontstaan. een pollen analyse suggereerde dat ze in de herfst moet zijn gestorven. Ze leefde ongeveer 500 jaar voor Christus.

Het lichaam wordt bewaard in het National museet in Kopenhagen, maar is niet te zien voor het publiek.

De vrouw van Haraldskær

De vrouw van Haraldskær is gevonden door veenarbeiders in het veen van Jutland in 1835 op het Haraldskær landgoed. Het is een van de vroegst door archeologen onderzochte veenlijken. Bij dit veenlijk is niet alleen het skelet intact maar ook de huid en interne organen waren goed bewaard gebleven.

Volgens de Komsvikingsage werd de Noorse Koningin Gunnhild op bevel van de Deense koning Halard Blauwvoet in het veen verdronken. Dit zou zo'n 1000 jaar geleden hebben plaatsgevonden. Men dacht al snel dat dit veenlijk het lichaam van koningin Gunnhild was. Soms word dit veenlijk aangeduid met de naam Gunnelsmose. Koning Frederick VI van Denemarken liet een rijkversierde sarcofaag voor haar maken. Hierdoor werd het lichaam heel voorzichtig behandeld en is het nu nog steeds in een goede staat. D.m.v. de C-14 methode is in 1977 vastgesteld dat ze moet zijn gestorven rond 490 voor Christus. Ze komt dus uit de ijzertijd en kan onmogelijk koningin Gunnhild zijn.

Ze werd naakt gevonden met haar kleding op het lichaam gelegen. De kleding bestond uit een leren cape en 3 wollen kledingstukken. Met stokken was het lichaam vastgezet in het veen. Ze was ongeveer 40 jaar oud toen ze stierf. Verder was ze in goede gezondheid.
Alhoewel ze nu slechts 1,33 meter lang is zal ze bij leven zo'n 1,50 meter zijn geweest. In 2000 werd bij nieuw onderzoek vastgesteld dat haar maaginhoud bestond uit ongeschilde gierst en bramen. Waarschijnlijk is ze opgehangen en na haar dood als offer in het veen geplaatst.

Het lichaam van de vrouw van Haraldskær wordt tentoongesteld in de heilige
Saint Nicolai Kerk in Veile.

De schedel van Porsmose

Deze zeer oude schedel wordt bewaard in het National museet in Kopenhagen.

In Porsmose vlakbij Næstved werd in 1946 de resten gevonden van een man van ongeveer 35 tot 40 jaar oud die duidelijk door pijlen om het leven was gebracht. Toen het skelet van deze man in 1946 werd gevonden zat een benen pijlpunt van 10 centimeter lang nog steeds in zijn schedel. Een tweede pijlpunt zat diep in het borstbeen van de man.
Beide pijlen zijn waarschijnlijk van bovenaf en vanaf korte afstand zijn afgeschoten. Misschien wijst dit op een soort executie of is de man overvallen? Na zijn dood is zijn lichaam in het veen wat toen een klein meertje moet hebben gevormd.
De pijlen horen bij een cultuur die we nu het enkelgraf cultuur noemen. Vroeger werd deze cultuur uit de late nieuwe steentijd de standvoetbekercultuur genoemd en deze bestond in Noord-Nederland en Noordwest-Duitsland tussen 2800 en 2400 v.Chr.

De tweede pijlpunt in het borstbeen

De vrouw van Koelbjerg

Voor zover ik weet is de vrouw van Koelbjerg het oudste veenlijk ooit gevonden..
Ze moet ongeveer 8000 jaar voor Christus gestorven zijn maar we weten niet precies waaraan ze is overleden. Misschien is ze wel gewoon verdronken.
Haar resten laten in elk geval geen duidelijke verwondingen zien. Ze moet nog redelijk jong zijn geweest, hoogsten 25 jaar oud.

Het lichaam van de vrouw van Koelbjerg wordt bewaard in het
Fyns Stiftsmuseum of Denmark in Odense.

Het hoofd van Roum

Er worden niet altijd complete lichamen gevonden. Zo zijn er in Denemarken ook hoofden uit het veen gekomen. Het onthoofde meisje van Roum bijvoorbeeld.

Haar hoofd werd in een schapenvacht gewikkeld gevonden in 1942 door turfstekers in het Roumveen in Himmerland. We denken dat het om een vrouw gaat omdat het hoofd van iemand van ongeveer 20 moet zijn geweest maar geen baardstoppels heeft.
Al haar tanden waren nog aanwezig en laten zien dat ze veel ontstekingen had.
Op dezelfde plek waren eerder al eens kledingstukken en voorwerpen gevonden. Waarschijnlijk was het tijdens de vroege ijzertijd een offerplaats. We nemen dan ook aan dat het meisje in die periode is onthoofd als offer aan de goden.

Ze wordt niet vaak genoemd in de literatuur maar staat wel beschreven in het boek van Glob (p 90-92).

Het is mij niet bekend waar de schedel wordt bewaard.

Het hoofd van Stidsholt

Veel langer geleden, in 1859 was in het Stidsholt Fen in Vendyssel een vrouwenhoofd gevonden.
Ook dit hoofd word beschreven in het boek van Glob en wel als het hoofd van een jonge vrouw van klein postuur.
Ze had ongeveer 50 centimeter lang haar dat in een knot was vast gemaakt met een soort geweven lint, dat helaas niet bewaard is gebleven.
Bij het afhouwen van het hoofd is er ook een stuk vel van haar kin gescheurd; een geval van onthoofding dus maar of het hier om een offer gaat of om een executie van een misdadiger weten we niet.
Men neemt aan dat het hoofd van een persoon uit de ijzertijd is maar zeker is dit niet.

Het hoofd wordt tentoongesteld in het National museet in Kopenhagen.

Man van Bocksten

De man was 170 tot 180 centimeter en slank van bouw. Het skelet, haar, maag, lever, hersenen en delen van de longen waren bewaard gebleven. De man had een verwonding aan de rechterkant van zijn schedel.
Zijn wollen tuniek is een van de best bewaarde middeleeuwse tunieken van Europa.
Hij droeg een kaproen met een staart van 90 centimeter, een kleding stuk dat in de 14e eeuw vooral door wat rijkere mensen werd gedragen. Verder droeg hij een soort shirt, een mantel, kousen en leren schoenen.
Ook had hij een stofen tas bij zich, 2 messen en een leren schede versierd met een andreaskruis en een kruis van Sint George. De binnenkant van de schede was met een soortgelijk patroon versierd.
Het soort kaproen dat de man droeg werd ook wel gedragen door mensen binnen de kerk. Samen met de symbolen of de schede is dit voor sommigen reden om aan te nemen dat de man lid moet zijn geweest van de orde van Sancti Spiritus. Andere theorieën spreken over Simon Gudmundi, de deken van het bisdom Linköping die in mei 1491. De tanden geven aan dat de man zo'n 25 tot 35 jaar oud moet zijn geweest toen hij stierf maar andere testen suggereren aan oudere leeftijd.

Ook in andere landen in Scandinavië zijn veenlijken gevonden, zoals de man van Bocksten uit West-Zweden. Het gaat hier om een 14e eeuws manlijk veenlijk dat vlakbij Varberg is gevonden, niet ver van een belangrijke middeleeuwse weg: the Via Regia.
Het werd gevonden op 22 juni 1936 door de 11-jarige Thure G. Johansson tijdens werk in het veen. Zijn vader nam contact op met de politie. Die ontdekten al vrij snel dat het hier om een oud lichaam moest gaan.
De curator van het plaatselijke museum, Albert Sandklef e.a. onderzochtten en fotografeerden het lichaam op de vindplaats slechts 2 dagen na de vondst.
De man was na zijn dood op de boden van een veentje geplaatst.
Hij was vastgezet in het veen met eikentak die door zijn hart ging en een beukentak die door zijn rug ging. Een eg had vooral het bovenlichaam zwaar beschadigd.
Eind 19e eeuw was er vlak bij de vindplaats een boerderij genaamd Bocksten, waar ook veen werd gegraven. De man werd naar deze boerderij genoemd.

Het lichaam wordt tentoongesteld in het County Museum of Halland.

Bronnen en links

Musea:

Museum Silkeborg

National museet in Kopenhagen

Fyns Stiftsmuseum of Denmark, Odense

Moesgård Museum

Sites

Meerdere videofragmenten over Deense veenlijken

Bodies of the bog, an introduction

Mummy tombs

kaart met enkele vindplaatsen

Amerikaanse veenlijken

Swedish bog man murdered - 700 years ago

Boeken

Mummies uit het veen, P.V. Glob

Vereeuwigd in het veen, Wijnand van der Sanden

Mens en moeras, uitgave Drents Museum

Schatten uit het veen, uitgave Drents Museum