Veenlijken in Duitsland en Polen

Ook in Duitsland worden al eeuwen veenlijken gevonden bij het werken in het veen. Vele oude vondsten zijn net als in Nederland verloren gegaan maar toch is er een groot aantal veenlijke beschreven. een aantal van de veenlijken die in Duitsland zijn gevonden en nog steeds bestaan, vind je op deze pagina een beschrijving.

Helemaal onderaan deze pagina staan nog 3 Poolse veenlijken genoemd.

Windeby I

Ze was geblindoekt met een dun wollen bandje van 3 centimeter breed, gevlochten van 38 draden in de kleuren bruin, rode en geel, gemaakt in de sprangtechniek. Hier moet wel worden opgemerkt dat het niet zeker is dat het hier om een blinddoek gaat. misschien is het een haarbandje dat later over haar gezicht is gezakt.
Ook droeg ze een soort kraag om haar nek maar verder was ze naakt toen ze werd gevonden. Ze heeft geleefd en is gestorven in de eerste eeuw na Christus op ongeveer 14-jarige leeftijd en haar lichaam is daarna met een zware steen en takken verankerd in het veen.

Er zijn geen duidelijke sporen op het lichaam die ons iets kunnen vertellen over de doodsoorzaak maar de meeste wetenschappers gaan uit van een verdrinkingsdood. Waar vroeger algemeen werd aangenomen dat het ook hier gaat om een offergave, zijn er steeds meer wetenschappers die een ander idee hebben. Misschien was ze een crimineel die gestraft werd, sommigen denken dat het om een natuurlijke doodsoorzaak gaat of zou het hier toch om een offer gaan?

reconstructie van het gezicht.

Bij Windeby, Schleswig lag een klein veen waar in mei 1952 de eerste van twee veenlijken werd gevonden bij het turfsteken. Windeby I of het Windeby meisje zoals dit lichaam genoemd wordt, was helaas wel al beschadigd door de machine die voor het turfgraven gebruikt werd. Zo was er al een been en een hand van het lichaam afgesneden. Volgens Glob lag ze toen ze werd gevonden op haar rug met haar hoofd opzij en haar linker arm gestrekt. Haar andere arm lag op haar borst. Ook bij dit lichaam zijn niet alle delen even goed bewaard gebleven. Hier zijn vooral het hoofd en de handen mooi geconserveerd. Ook haar hersenen zijn mooi bewaard gebleven. Haar haar was blond en erg fijn. De helft van haar schedel was kaalgeschoren, net als bij het meisje van Yde en sommige andere veenlijken.

Windeby I zoals ze te zien is in het Landesmuseum van Schleswig.

In 1970 werd het lichaam opnieuw onderzocht maar er was te weinig overgbleven om zeker te zijn dat het een meisje was. In de National Geographic van september 2007 stond een artikel met de conclusies van een DNA test gedaan door een professor van de Noord Dakota State University waaruit zou lijken dat het een mannelijk lichaam is.
Ook twijfelt deze professor eraan of het hoofdhaar van de jonge man nu geschoren is of dat het haar bij opgraving is losgeraakt...

Op dezelfde plek werd later een tweede veenlijk gevonden: Windeby II

Windeby II

Slechts 20 dagen na de vondst van Windeby I werd er nog geen 5 meter verder een tweede lichaam gevonden. Dit lichaam is absoluut van een man geweest. Of de twee lichamen tegelijkertijd in het veen zijn gelegd, weten we niet, maar het is mogelijk.

De man was duidelijk gewurgd voordat hij naakt in het veen werd geplaatst. Een vingerdikke hazelaartak lag nog over zijn nek. Hij lag met gekruiste armen op zijn rug in het veen bedekt met enkele dikke taken en met gaffelvormige scherpe takken verankerd in het veen.

Zijn botten zijn in het veen water geheel ontkalkt, alleen zijn huid en haar zijn bewaard gebleven. Sommige haren leken lichter te zijn dan anderen, misschien werd hij al grijs? Hoogst waarschijnlijk was hij dus al iets ouder.

Verder is mij weinig bekend over dit veenlijk dus aanvullingen zijn welkom, stuur gerust een e-mail.

De man van Rendswuhren

In 1871 werd er vlakbij Kiel een manlijk veenlijk gevonden. Een vroege vondst dus, de oudste foto's van een veenlijk zijn van deze man van Rendswuhren. Helaas wist men nog niet zo goed hoe met deze lichamen om te gaan. Voordat hij naar Kiel werd gebracht kon het publiek het lichaam bekijken in een plaatselijke schuur. Net als bij het Meisje van Yde is er het nodige van het lichaam en de kleding verdwenen in deze eerste dagen na de vondst. Omdat men toen geen andere manier van conserveren kende, werd het lichaam gerookt.

De man van Rendswuhrenan lag met zijn gezicht naar beneden en was naakt toen hij werd gevonden behalve zijn linker been, dat was bedekt met een stuk leer met de harige kant naar binnen, vastgemaakt met repen leer. Over zijn hoofd lagen meerdere kledingstukken, een lang gewaad van wol en een cape van stukken runderleer.

Hij was ongeveer 40 tot 50 jaar oud en in dit geval is het duidelijk hoe hij aan zijn eind is gekomen. Hij heeft een driehoekig gat in zijn schedel, veroorzaakd door een harde slag. Hij leefde waarschijnlijk circa 50 na Christus.

Het lichaam is te zien in het Landesmuseum van Schleswig.

De schedel van Osterby

De schedel is te zien in het Landesmuseum van Schleswig.

Van de man van Osterby is alleen de schedel bewaard gebleven. Het hoofd werd gevonden op 28 mei 1948 door twee turfgravers in Kohlmoor bij Osterby. In deze regio rond Eckernförde zijn meerdere veenlijken gevonden. Vooral het haar dat is een typische wrong is gedraaid, is prachtig bewaard gebleven. De achtvormige knot, een 'Swabian knot' genoemd, werd zonder speld vastgemaakt en was een typische ijzertijd haardracht voor mannen wat klopt met de datering van rond 1e eeuw. De Romeinse historicus Tacitus, die gewoond zou hebben in de omgeving van Osterby, omschreef deze haarstijl als typisch voor de Suebi stam.

Het haar was bovenop de schedel ongeveer 28 centimeter lang, terwijl het in de nek erg kort was. De schedel was in een reeënhuid gewikkeld. Er is verder gezocht naar de rest van het lichaam maar er werd verder niets gevonden. Het hoofd moet van een man geweest zijn van ongeveer 50 tot 60 jaar oud. Het hoofd met een scherp voorwerp gestoken en van het lichaam afgesneden. Recent onderzoek liet zien dat de kaak niet hoort bij de rest van de schedel. ( February 16, 2007 Spiegel.de)

De man van Damendorf

Deze broek van de Damendorf man is bewaard gebleven. Op een foto in het boek van Glob zijn ook duidelijk de twee schoenen en een leren gordel te zien.
Ook zou er een leren bakje zijn gevonden?

Het lichaam is te zien in het Landesmuseum van Schleswig.

De man van Damendorf werd gevonden in 1900 in een veen bij Seemor, een van de lichamen gevonden in het district Eckernförde. De botten waren bijna helemaal opgelost. Het lichaam is nu bijna helemaal plat vanwege het gewicht van het veenpakket dat zich door de eeuwen heen boven hem had opgebouwd. Alleen de huid, nagels en haar zijn bewaard gebleven. Het lichaam lag met het gezicht naar beneden, het hoofd rustend tegen zijn uitgestrekte linker arm. De man van Damendorf stierf tussen 140 380 jaar voor Christus.

Hoe dan man is gestorven is niet helemaal duidelijk maar een aanwijzing is wellicht de paar centimeter grote wond in de hartregio.

De schoenen van Damendorf

De man van Neu Versen (Roter Franz)

De man moet zo'n 25 - 32 jaar geweest zijn en zal veel paard hebben gereden. Vergroeiing aan de botten in zijn benen zijn typisch voor ruiters. Zijn rechter schoudergewricht was ooit (door een pijlpunt?) verwond geraakt maar ook weer genezen. Ook had hij een geheelde breuk aan zijn rechter sleutelbeen, misschien van zijn paard gevallen?

Vele mensen zien hem als een Germaanse strijder te paard, misschien wel in dienst van de Romeinse Auxilia oorlog. Hij is gestorven tussen 135–385 na Christus. De doodsoorzaak is duidelijk een doorgesneden keel. Of hij een moordslachtoffer of offer was, is ook in dit geval niet duidelijk.

Van het jaar 2000 tot 2002 was dit lichaam te zien in de tentoonstelling 'the mysterious bogpeople' waarvoor ook een reconstructie van het gezicht is gemaakt.

Neu Versen Man wordt ook wel Roter Franz genoemd, vanwege de speciale rode kleur haar die alle veenlijken gemeenschappelijk hebben. Hij werd gevonden op 8 juni 1900 door turfsteker Bernard Herbers. De beschadigingen gemaakt door de turfschep zijn op het lichaam goed te zien.
De man van Neu Versen lag op zijn rug in het veen van het Duitse Bourtangermoor ten noorden van Neu Versen, vlakbij Meppen in Emsland.

Het lichaam werd eerst op een plaatslijk kerkhof begraven maar toen het Provinzialmuseum in Hannover hierover hoorde, wilde zij het lichaam kopen. Het duurde 5 maanden onderhandelen voordat het lichaam werd opgegraven. Deze 5 maanden hebben het lichaam geen goed gedaan.

Het lichaam is nu te zien in het Niedersächsisches Landesmuseum in Hannover.

De jongen van Kayhausen

Veenlijken van kinderen komen niet veel voor. Een van de weinige kinderen onder de veenlijken is de jongen van Kayhausen. Rond 300-400 voor Christus werd dit jongetje van ongeveer 7 jaar gedood door meerdere steken in de nek. Met touw en een cape waren zijn handen en voeten geboeid. Na zijn dood is het jongetje met het gezicht naar beneden in het veen gelegd.

Er zijn aanwijzingen dat de jongen een ontsteking had in een heupgewricht en waarschijnlijk alleen met hulp kon lopen.
Omdat er verhoudingsgewijs veel veenlijken zijn met lichamelijke afwijkingen zijn er mensen die denken dat deze mensen specifiek als offer geschikt waren.
Alleen is het de vraag of ze dit waren omdat ze favourite van de goden waren of juist het tegenovergestelde?

waar het lichaam wordt bewaard, weet ik niet. Wie kan het mij vertellen?

Het verdwenen meisje van Rost

Nog een ander kind onder de veenlijken was het meisje van Rost waarover we helaas weinig weten, alleen dat het meisje hooguit 3 jaar is geworden en 80 centimeter groot was.
Het lichaampje is een van de veenlijken die verloren zijn gegaan tijdens de tweede wereldoorlog. Gelukkig is er wel een foto bewaard gebleven zodat we wel weten hoe het lichaam eruit zag.

De man van Neu England

De man van Neu England Man werd in het Lengener Moor bij Ammerland gevonden in 1941. Hij moet zo'n 40 tot 50 jaar oud zijn geweest toen hij waarschijnlijk in de 2e of 3e eeuw om het leven kwam. Hoe dat precies is gebeurd is niet duidelijk, hiervoor is het lichaam te slecht bewaard gebleven maar de pijnlijke gezichtsuitdrukking lijkt niet van een vredig einde te getuigen.

Het lichaam is te zien in het Landesmuseum Natur und Mensch in Oldenburg.

De man van Husbäke

In 1931 werd er in het Vehnemoor bij Edewecht in Nedersaksen ook al een veenlijk gevonden maar op 15 oktober 1936 is het opnieuw raak. De man van Husbäke wordt gevonden dit veen bij Ammerland door turfsteker Brünthen. Het lichaam was zeer goed geconserveerd gebleven. Toen hij werd gevonden lag hij voorover met zijn gezicht naar beneden, een arm onder zijn borst en met zijn hoofd in noordelijke richting . Was hij verongelukt en verdronken of op een andere manier aan zijn eind gekomen? Op zijn lichaam zijn geen duidelijke tekenen van geweld te vinden

Hij leefde tussen 75 en 215 na Christus en was ongeveer 20 jaar oud toen hij stierf. Zijn haar was kort en hij zijn snor en baardijn tanden zijn grotendeels bewaard gebleven en de weinige slijtage hieraan bevestigt zijn jonge leeftijd. Hij was redelijk lang, 1,75 meter. Zijn maaginhoud is bewaard gebleven en bevatte onder andere visgraten en graan.

Er is ook van dit veenlijk een driedimensionale gezichtsreconstructie. Het lichaam is te zien in het Landesmuseum Natur und Mensch in Oldenburg

De man van Dätgen

In 1959 het onthoofde lichaam van een man gevonden in het veen nabij Dätgen, niet ver van Kiel. Het hoofd van de man werd 3 meter verder in het veen terug gevonden. De resten zijn gedateeerd, de man leeefde tussen de 2e en 4e eeuw na Christus.

Naast de onthoofding had de man ook andere wonden o.a. steekwonden. Het lijkt erop dat enkele van deze wonden na zijn dood zijn toegebracht. Sommige mensen denken daarom dat de man misschien is terechtgesteld als heks? Misschien waren de mensen bang was dat de man uit de dood zou opstaan en heeft men gepoogd dit onmogelijk te maken door het lichaam zo te verminken.
Het lichaam is te zien in het Landesmuseum van Schleswig.

Het hoofd van Dätgen man, met het haar in de achtvormige 'Swabian knot', typisch voor de periode waarin hij leefde, de Romeinse ijzertijd.

De man van Bockhornerfeld

De man van Bockhornerfeld die in november 1934 werd gevonden, wordt soms ook wel Jührdenerfeld Man genoemd. De man lag toen hij werd gevonden op zijn rechterzij bedekt met een leren cape en een fragment van en wollen weefsel. Zijn lichaam was met lange takken vast gezet in het veen. Testen hebben aangewezen dat hij heeft geleefd in de eerste helft van de eerste eeuw, hij is dus een tijdgenoot van het meisje van Yde.

Het lichaam is te zien in het Landesmuseum Natur und Mensch in Oldenburg.

Het meisje van het Uchterveen

Reconstructietekening van Ursula Wittwer-Backofen van Universiteit Freiburg

De meeste veenlijken zijn jaren geleden gevonden maar het meisje van het Uchterveen is een erg recent vondst, het eerste veenlijk dat in 50 jaar werd ontdekt in Duitsland.
Het halve lichaam werd gevonden in januari 2000 door veenarbeiders in Uchte waar nog steeds turf gewonnen, al gebeurd dat tegenwoordig met grote graafmachines. Hierdoor is het lichaam doormidden gesneden.
De politie dacht aan een moordzaak maar deze bleef uiteraard onopgelost. De lichamelijke resten werden vervolgens opgeslagen. 5 jaar later werd er een hand gevonden in hetzelfde veen. Men realiseerde zich toen dat het hier om een zeer oud lichaam ging en er werd een archeoloog bij gehaald. In juni van dat jaar was het bijna complete lichaam gevonden. Er mist alleen een schouderblad. Het haar van het meisje was ook nog aanwezig.
Het 1,50 meter grote lichaam blijkt van een jong meisje te zijn, ongeveer 18 jaar oud dat zo'n 2700 jaar geleden omstreeks 650 voor Chr. moet hebben geleefd. Van de botten kon men aflezen dat het meisje meerdere malen in haar leven honger moet hebben geleden.
Het lichaam vertoonde geen tekenen van geweld waardoor we niet weten wat de doodsoorzaak is geweest. 4 kilometer ten noorden van de vindplaats is in de 50 jaren van de vorige eeuw een veenweg teruggevonden. Deze zou heel goed uit dezelfde tijdsperiode kunnen komen namelijk de ijertijd, voor de Romeinse periode.

Het lichaam is te zien in het Niedersächsisches Landesmuseum in Hannover.

De verdwenen mannen van Grossenmoor

Zoals eerder gezegd; veel veenlijken zijn helaas verloren gegaan, zo ook de op 25 april 1949 gevonden mannen van Grossenmoor by Hunteburg. De mannen staan ook wel bekend als de mannen van Hunteburg . Na alle onderzoeken werden de veenlijken naar een chemisch bedrijf gestuurd om daar gedroogd te worden. Daar zijn de veenlijken zoekgeraakt...Gelukkig zijn er foto's van de lijken en een gipsafgietsel van de lichamen bewaard gebleven zodat we toch een beeld van deze veenlijken hebben.

Gipsafgietsel

Hunteburg I, de achterste man wordt zo´n 20 jaar oud geschat. Hij had 18 centimeter lang blond tot roodblond haar en netjes geknipte nagels. Hij was tussen de 180 en 190 centimeter lang. Zijn lichaam is beschadigd geraakt door de graafgereedschappen.
Hunteburg II werd door het andere lichaam beschermd tegen de graafgereedschappen en hierdoor minder beschadigd. Zijn haren waren 10 centimeter lang en donker blond. Ook hij had netjes geknipte nagels. Hij was bijna 190 centimeter lang en ongeveer 30 jaar oud.

De mantels zoals tentoongesteld in Hannover

Deze twee mannen zijn teruggevonden samen met elk een prachtige mantel in de kleuren blauw en groen. Afgezet met kaartweefsels laten de mantels zien hoe goed men de verschillende weeftechnieken beheersten en wat voor een prachtige kleuren men al kon bereiken door plantaardige verven te gebruiken. De mantels zijn 380 x 180 centimeters groot en waarschijnlijk uit de derde of vierde eeuw na Chr. Reparaties geven aan dat de mantels langere tijd gedragen zijn.
Ze worden gezien als de een van de mooiste en best bewaard gebleven kledingstukken uit de Romeinse ijzertijd.

De mantels zijn te zien in het Niedersächsisches Landesmuseum in Hannover.

De man van Bernuthsfeld

Al meer dan een eeuw lang is de man van Bernuthsfeld te zien in het Landesmuseum Emden. Hij werd gevonden op 24 mei 1907 door de broers de Jonge terwijl ze aan het turfsteken waren Bernuthsfeld in Hochmoor (Landkreis Aurich). Vanwege zijn vindplaats werd hij al gauw Bernie genoemd. De man moet zijn gestorven rond 796 na Christus an was waarschijnliijk zon'n 25 tot 30 jaar oud toen hij stierf. Hoe hij is gestorven is niet duidelijk. Misschien is hij geofferd, vermoord of gewoon verongelukt, wie zal het zeggen?

Erg bijzonder aan deze vonst is dat de man volledig gekleed was en wel in een soort knielange jurk met lange mouwen en een kleurrijke poncho die beiden van wol waren gemaakt, net als de deken die om de man heen gewikkeld was. De jurk was erg bijzonder omdat hj gemaakt was van allemaal kleine lapjes en vaak was vermaakt en gerepareerd. De Duitse archeoloog Jurgen Bär omschref het als een 'Patchwork jurk in in hippie stijl'.

De foto hiernaast is gemaakt tijdens het scannen van het skelet. Het zal nog enige tijd duren voordat de reconstructie van het gezicht van dit veenlijk af is. Wanner de reconstructie klaar is, hopen we een foto ervan op deze pagina te kunnen plaatsen.

Polen

Uit Polen zijn mij slecht 3 veenlijken bekend:
In 1936 werd bij Dąbrówka een veenlijk gevonden met een bronzen mantelspeld en 2 barnstenen kralen.

In 1939 werd er een meisje gevonden bij Drobnitz samen met o.a een houten kam. Zij is gedateerd tussen de 8e en 5e eeuw voor Christus.
Er staan een foto van het meisje in het boek 'vereeuwigd in het veen' van Wijnand van der Sanden.
Het lichaam zelf bestaat niet meer, het is tijdens de 2e wereldoorlog verloren gegaan.

In 1943 werd er een manlijk veenlijk gevonden bij Karinden

Van deze veenlijken ontbreekt nog fotomateriaal.

Bronnen en links

Musea:

Landesmuseum Natur und Mensch

Landesmuseum van Schleswig

Niedersächsisches Landesmuseum

Boeken

Mummies uit het veen, P.V. Glob

Vereeuwigd in het veen, Wijnand van der Sanden

Mens en moeras, uitgave Drents Museum

Schatten uit het veen, uitgave Drents Museum