Veenlijken in Duitsland en Polen

Ook in Duitsland worden al eeuwen veenlijken gevonden bij het werken in het veen. Vele oude vondsten zijn net als in Nederland verloren gegaan maar toch is er een groot aantal veenlijke beschreven. een aantal van de veenlijken die in Duitsland zijn gevonden en nog steeds bestaan, vind je op deze pagina een beschrijving.

Helemaal onderaan deze pagina staan nog 3 Poolse veenlijken genoemd.

Windeby I

Ze was geblindoekt met een dun wollen bandje van 3 centimeter, 38 draden in de kleuren bruin, roode en geel, gemaakt in de sprangtechniek. Hier moet wel worden opgemerkt dat het niet zeker is dat het hier om een blinddoek gaat. misschien is het een haarbandje dat later over haar gezicht is gezakt.
Ook droeg ze een soort kraag om haar nek maar verder was ze naakt toen ze werd gevonden. Ze heeft geleefd en is gestorven in de eerste eeuw na Christus op ongeveer 14-jarige leeftijd en haar lichaam is daarna met een zware steen en takken verankerd in het veen.

Er zijn geen duidelijke sporen op het lichaam die ons iets kunnen vertellen over de doodsoorzaak maar de meeste wetenschappers gaan uit van een verdrinkingsdood. Waar vroeger algemeen werd aangenomen dat het ook hier gaat om een offergave, zijn er steeds meer wetenschappers die een ander idee hebben. Misschien was ze een crimineel die gestraft werd, sommigen denken dat het om een natuurlijke doodsoorzaak gaat of zou het hier toch om een offer gaan?

reconstructie van het gezicht.

Bij Windeby, Schleswig lag een klein veen waar in mei 1952 de eerste van twee veenlijken werd gevonden bij het turfsteken. Windeby I of het Windeby meisje zoals dit lichaam genoemd wordt, was helaas wel al beschadigd door de machine die voor het turfgraven gebruikt werd. Zo was er al een been en een hand van het lichaam afgesneden. Volgens Glob lag ze toen ze werd gevonden op haar rug met haar hoofd opzij en haar linker arm gestrekt. Haar andere arm lag op haar borst. Ook bij dit lichaam zijn niet alle delen even goed bewaard gebleven. Hier zijn vooral het hoofd en de handen mooi geconserveerd. Ook haar hersenen zijn mooi bewaard gebleven. Haar haar was blond en erg fijn. De helft van haar schedel was kaalgeschoren, net als bij het meisje van Yde en sommige andere veenlijken.

Windeby I zoals ze te zien is in het Landesmuseum van Schleswig.

In 1970 werd het lichaam opnieuw onderzocht maar er was te weinig overgbleven om zeker te zijn dat het een meisje was. In de National Geographic van september 2007 stond een artikel met de conclusies van een DNA test gedaan door een professor van de Noord Dakota State University waaruit zou lijken dat het een mannelijk lichaam is.
Ook twijfelt deze professor eraan of het hoofdhaar van de jonge man nu geschoren is of dat het haar bij opgraving is losgeraakt...

Op dezelfde plek werd later een tweede veenlijk gevonden: Windeby II

Windeby II

Slechts 20 dagen na de vondst van Windeby I werd er nog geen 5 meter verder een tweede lichaam gevonden. Dit lichaam is absoluut van een man geweest. Of de twee lichamen tegelijkertijd in het veen zijn gelegd, weten we niet.

Hij was duidelijk gewurgd voordat hij naakt in het veen werd geplaatst. Een vingerdikke hazelaartak lag nog over zijn nek. Hij lag met gekruiste armen op zijn rug in het veen beedekt met enkele dikke taken en met gaffelvormige scherpe takken verankerd in het veen.

Zijn botten zijn in het veen water geheel ontkalkt, alleen zijn huid en haar zijn bewaard gebleven. Sommige haren leken livhter te zijn dan anderen, misschien werd hij al grijs? Hoogst waarschijnlijk was hij dus al iets ouder.

Verder is mij weinig bekend over dit veenlijk dus aanvullingen zijn welkom.

De man van Rendswuhren

In 1871 werd er vlakbij Kiel een manlijk veenlijk gevonden. Een vroege vondst dus, de oudste foto's van een veenlijk zijn van deze man van Rendswuhren. Helaas wist men nog niet zo goed hoe met deze lichamen om te gaan. Voordat hij naar Kiel werd gebracht kon het publiek het lichaam bekijken in een plaatselijke schuur. Net als bij het Meisje van Yde is er het nodige van het lichaam en de kleding verdwenen in deze eerste dagen na de vondst. Omdat men toen geen andere manier van conserveren kende, werd het lichaam gerookt.

De man van Rendswuhrenan lag met zijn gezicht naar beneden en was naakt toen hij werd gevonden behalve zijn linker been, dat was bedekt met een stuk leer met de harige kant naar binnen, vastgemaakt met repen leer. Over zijn hoofd lagen meerdere kledingstukken, een lang gewaad van wol en een cape van stukken runderleer.

Hij was ongeveer 40 tot 50 jaar oud en in dit geval is het duidelijk hoe hij aan zijn eind is gekomen. Hij heeft een driehoekig gat in zijn schedel, veroorzaakd door een harde slag. Hij leefde waarschijnlijk circa 50 na Christus.

Het lichaam is te zien in het Landesmuseum van Schleswig.

De schedel van Osterby

De schedel is te zien in het Landesmuseum van Schleswig.

Van de man van Osterby is alleen de schedel bewaard gebleven. Het hoofd werd gevonden op 28 mei 1948 door twee turfgravers in Kohlmoor bij Osterby. In deze regio rond Eckernförde zijn meerdere veenlijken gevonden. Vooral het haar dat is een typische wrong is gedraaid, is prachtig bewaard gebleven. De achtvormige knot, een 'Swabian knot' genoemd, werd zonder speld vastgemaakt en was een typische bronstijd haardracht voor mannen. Toch wordt het in literatuur omschreven als een schedel uit de ijzertijd, waarbij een satering van rond de 1e eeuw. De Romaneinse historicus Tacitus, die gewoond zou hebben in de omgeving van Osterby, omschreef deze haarstijl als typisch voor de Suebi stam.

Het haar was bovenop de schedel ongeveer 28 centimeter lang, terwijl het in de nek erg kort was. De schedel was in een reeënhuid gewikkeld. Er is verder gezocht naar de rest van het lichaam maar er werd verder niets gevonden. Het hoofd moet van een man geweest zijn van ongeveer 50 tot 60 jaar oud. Het hoofd met een scherp voorwerp gestoken en van het lichaam afgesneden. Recent onderzoek liet zien dat de kaak niet hoort bij de rest van de schedel. ( February 16, 2007 Spiegel.de)

De man van Damendorf

Deze broek van de Damendorf man is bewaard gebleven. Op een foto in het boek van Glob zijn ook duidelijk twee schoenen en een leren gordel te zien.
Ook zou er een leren bakje zijn gevonden?

Het lichaam is te zien in het Landesmuseum van Schleswig.

De man van Damendorf stierf ongeveer 300 jaar voor Christus. Hij werd ook gevonden in het district Eckernförde. Het lichaam is nu bijna helemaal plat vanwege het gewicht van het veenpakket dat zich door de eeuwen heen boven hem had opgebouwd. Alleen de huid, nagels en haar zijn bewaard gebleven.

Hoe dan man is gestorven is niet helemaal duidelijk maar een aanwijzing is wellicht de paar centimeter grote wond in de hartregio.

De man van Neu Versen (Roter Franz)

Vele mensen zien hem als een Germaanse strijder te paard, misschien wel in dienst van de Romeinse Auxilia oorlog. Hij is gestorven tussen 135–385 na Christus. De doodsoorzaak is duidelijk een doorgesneden keel. Of hij een moordslachtoffer of offer was, is ook in dit geval niet duidelijk.

Van het jaar 2000 tot 2002 was dit lichaam te zien in de tentoonstelling 'the mysterious bogpeople' waarvoor ook een reconstructie van het gezicht is gemaakt.

Het lichaam is nu te zien in het Niedersächsisches Landesmuseum in Hannover.

Neu Versen Man wordt ook wel Roter Franz genoemd, vanwege de speciale rode kleur haar die alle veenlijken gemeenschappelijk hebben. Hij werd gevonden op 8 juni 1900 door turfsteker Bernard Herbers. De beschadigingen gemaakt door de turfschep zijn op het lichaam goed te zien.
De man van Neu Versen lag op zijn rug in het veen van het Duitse Bourtangermoor ten noorden van Neu Versen, vlakbij Meppen in Emsland.

Het lichaam werd eerst op een plaatslijk kerkhof begraven maar toen het Provinzialmuseum in Hannover hierover hoorde, wilde zij het lichaam kopen. Het duurde 5 maanden onderhandelen voordat het lichaam werd opgegraven. Deze 5 maanden hebben het lichaam geen goed gedaan.
De man moet zo'n 25 - 32 Jaar geweest zijn en zal veel paard hebben gereden. Vergroeiing aan de botten in zijn benen zijn typisch voor ruiters. Zijn rechter schoudergewricht was ooit (door een pijlpunt?) verwond geraakt maar ook weer genezen. Ook had hij een geheelde breuk aan zijn rechter sleutelbeen, misschien van zijn paard gevallen?

De jongen van Kayhausen

Veenlijken van kinderen komen niet veel voor. een van de weinige kinderen onder de veenlijken is de jongen van Kayhausen. Rond 300-400 voor Christus werd dit jongetje van ongeveer 7 jaar gedood door meerdere steken in de nek. Met touw en een cape waren zijn handen en voeten geboeid. Na zijn dood is het jongetje met het gezicht naar beneden in het veen gelegd.

Er zijn aanwijzingen dat de jongen een ontsteking had in een heupgewricht en waarschijnlijk alleen met hulp kon lopen.
Omdat er verhoudingsgewijs veel veenlijken zijn met lichamelijke afwijkingen zijn er mensen die denken dat deze mensen specifiek als offer geschikt waren.
Alleen is het de vraag of ze dit waren omdat ze favourite van de goden waren of juist het tegenovergestelde?

Het verdwenen meisje van Rost

Over het meisje van Rost is weinig bekend, alleen dat het meisje hooguit 3 jaar is geworden en 80 centimeter groot was.
Het lichaampje is een van de veenlijken die verloren zijn gegaan tijdens de tweede wereldoorlog.

De man van Neu England

De man van Neu England Man werd in het Lengener Moor bij Ammerland gevonden in 1941. Hij moet zo'n 40 tot 50 jaar oud zijn geweest toen hij waarschijnlijk in de 2e of 3e eeuw om het leven kwam. Hoe dat precies is gebeurd is niet duidelijk, hiervoor is het lichaam te slecht bewaard gebleven maar de pijnlijke gezichtsuitdrukking lijkt niet van een vredig einde te getuigen.

Het lichaam is te zien in het Landesmuseum Natur und Mensch in Oldenburg.

De man van Husbäke

In 1931 werd er in het Vehnemoor bij Edewecht in Nedersaksen ook al een veenlijk gevonden maar op 15 oktober 1936 is het opnieuw raak. De man van Husbäke wordt gevonden dit veen bij Ammerland door turfsteker Brünthen. Het lichaam was zeer goed geconserveerd gebleven. Toen hij werd gevonden lag hij voorover met zijn gezicht naar beneden, een arm onder zijn borst en met zijn hoofd in noordelijke richting . Was hij verongelukt en verdronken of op een andere manier aan zijn eind gekomen? Op zijn lichaam zijn geen duidelijke tekenen van geweld te vinden

Hij leefde tussen 75 en 215 na Christus en was ongeveer 20 jaar oud toen hij stierf. Zijn haar was kort en hij zijn snor en baardijn tanden zijn grotendeels bewaard gebleven en de weinige slijtage hieraan bevestigt zijn jonge leeftijd. Hij was redelijk lang, 1,75 meter. Zijn maaginhoud is bewaard gebleven en bevatte onder andere visgraten en graan.

Er is ook van dit veenlijk een driedimensionale gezichtsreconstructie. Het lichaam is te zien in het Landesmuseum Natur und Mensch in Oldenburg

De man van Dätgen

In 1959 het onthoofde lichaam van een man gevonden in het veen nabij Dätgen, niet ver van Kiel. Het hoofd van de man werd 3 meter verder in het veen terug gevonden.

Naast de onthoofding had de man ook andere wonden o.a. steekwonden. Het lijkt erop dat enkele van deze wonden na zijn dood zijn toegebracht. ommige mensen denken daarom dat de man misschien is terechtgesteld als heks? Misschien waren de mensen bang was dat de man uit de dood zou opstaan en heeft men gepoogd dit onmogelijk te maken door het lichaam zo te verminken.
Het lichaam is te zien in het Landesmuseum van Schleswig.

De man van Bockhornerfeld

De man van Bockhornerfeld die in november 1934 werd gevonden, wordt soms ook wel Jührdenerfeld Man genoemd. De man lag toen hij werd gevonden op zijn rechterzij bedekt met een leren cape en een fragment van en wollen weefsel. Zijn lichaam was met lange takken vast gezet in het veen.Hij heeft geleefd in de eerste helft van de eerste eeuw.

Het lichaam is te zien in het Landesmuseum Natur und Mensch in Oldenburg.

Het meisje van het Uchter veen

De meeste veenlijken zijn jaren geleden gevonden maar het meisje van het Uchter veen is een erg recent vondst, het eerste veenlijk dat in 50 jaar werd ontdekt in Duitsland.
Het halve lichaam werd gevonden in januari 2000 door veenarbeiders in Uchte waar nog steeds turf gewonnen, al gebeurd dat tegenwoordig met grote graafmachines. Hierdoor is het lichaam doormidden gesneden.
De politie dacht aan een moordzaak maar deze bleef uiteraard onopgelost. De lichamelijke resten werden vervolgens opgeslagen. 5 jaar later werd er een hand gevonden in hetzelfde veen. Men realiseerde zich toen dat het hier om een zeer oud lichaam ging en er werd een archeoloog bij gehaald. In juni van dat jaar was het bijna complete lichaam gevonden. Er mist alleen een schouderblad. Het haar van het meisje was ook nog aanwezig.
Het 1,50 meter grote lichaam blijkt van een jong meisje te zijn, ongeveer 18 jaar oud dat zo'n 2700 jaar geleden omstreeks 650 voor Chr. moet hebben geleefd. Van de botten kon men aflezen dat het meisje meerdere malen in haar leven honger moet hebben geleden.
Het lichaam vertoonde geen tekenen van geweld waardoor we niet weten wat de doodsoorzaak is geweest. 4 km ten noorden van de vindplaats is in de 50 jaren van de vorige eeuw een veenweg teruggevonden. Deze zou heel goed uit dezelfde tijdsperiode kunnen komen namelijk de ijertijd, voor de Romeinse periode.

Het lichaam is te zien in het Niedersächsisches Landesmuseum in Hannover.

De verdwenen mannen van Grossenmoor

Zoals eerder gezegd; veel veenlijken zijn helaas verloren gegaan, zo ook de in 1949 gevonden mannen van Grossenmoor. Wel zijn er foto's van de lijken en een gipsafgietsel van de lichamen bewaard gebleven zodat we toch een beeld van deze veenlijken hebben.

Gipsafgietsel

Foto van den mannen van Grossen Moor

Deze twee mannen zijn teruggevonden samen met 2 prachtige mantels in de kleuren blauw en groen. Afgezet met kaartweefsels laten de mantels zien hoe goed men de verschillende weeftechnieken beheersten en wat voor een prachtige kleuren men al kon bereiken door plantaardige verven te gebruiken. De mantels zijn gedateerd als derde of vierde eeuw na Chr.

De mantels zijn te zien in het Niedersächsisches Landesmuseum in Hannover.

Polen

Uit Polen zijn mij slecht 3 veenlijken bekend:
In 1936 werd bij Dąbrówka een veenlijk gevonden met een bronzen mantelspeld en 2 barnstenen kralen.

In 1939 werd er een meisje gevonden bij Drobnitz samen met o.a een houten kam. Zij is gedateerd tussen de 8e en 5e eeuw voor Christus.
Er staan een foto van het meisje in het boek 'vereeuwigd in het veen' van Wijnand van der Sanden.
Het lichaam zelf bestaat niet meer, het is tijdens de 2e wereldoorlog verloren gegaan.

In 1943 werd er een manlijk veenlijk gevonden bij Karinden

Van deze veenlijken ontbreekt nog fotomateriaal.

Bronnen en links

Musea:

Landesmuseum Natur und Mensch

Landesmuseum van Schleswig

Niedersächsisches Landesmuseum

Boeken

Mummies uit het veen, P.V. Glob

Vereeuwigd in het veen, Wijnand van der Sanden

Mens en moeras, uitgave Drents Museum

Schatten uit het veen, uitgave Drents Museum